زرد شدن پوست و چشم‌های نوزاد در روزهای اول زندگی، یکی از رایج‌ترین نگرانی‌های والدین است. خبر خوب این است که بیشتر موارد زردی نوزاد خفیف و گذرا هستند و خودبه‌خود برطرف می‌شوند. اما در برخی نوزادان، زردی شدید می‌شود و نیاز به درمان فوری دارد. در این مقاله که بخشی از راهنمای سلامت و مراقبت از نوزاد است، توضیح می‌دهیم زردی چرا ایجاد می‌شود، چه زمانی خطرناک است و چگونه درمان می‌شود.
زردی نوزاد چگونه ایجاد می‌شود؟
گلبول‌های قرمز خون به‌طور طبیعی تجزیه می‌شوند و از این فرایند ماده زرد رنگی به نام بیلی‌روبین به وجود می‌آید. کبد بیلی‌روبین را پردازش می‌کند تا از راه مدفوع دفع شود. در نوزادان، تعداد گلبول‌های قرمز بیشتر و عمر آن‌ها کوتاه‌تر است و کبد هنوز به‌طور کامل آماده نیست. در نتیجه بیلی‌روبین در خون جمع می‌شود و پوست و سفیدی چشم را زرد می‌کند.
زردی معمولاً ابتدا در صورت ظاهر می‌شود و با افزایش بیلی‌روبین به سمت قفسه سینه، شکم و پاها پیش می‌رود. بررسی پوست نوزاد در نور روز و با فشار ملایم انگشت روی پیشانی یا بینی می‌تواند به تشخیص زردی کمک کند، اما میزان دقیق آن فقط با اندازه‌گیری بیلی‌روبین مشخص می‌شود.
انواع و علت‌های زردی نوزاد
زردی نوزاد علت‌های مختلفی دارد که شناخت آن‌ها در تصمیم‌گیری درمانی مهم است:
زردی فیزیولوژیک
شایع‌ترین نوع زردی است که معمولاً از روز دوم یا سوم ظاهر می‌شود، در روزهای چهارم و پنجم به اوج می‌رسد و طی یک تا دو هفته برطرف می‌شود. این نوع ناشی از نارس بودن طبیعی کبد است.
زردی مرتبط با شیردهی
اگر نوزاد در روزهای اول شیر کافی دریافت نکند، دفع بیلی‌روبین کندتر می‌شود و زردی بیشتر می‌شود. راه حل، شیردهی مکرر و اصلاح وضعیت شیردهی است، نه قطع شیر مادر. نوع دیگری نیز وجود دارد که در برخی نوزادان شیرمادرخوار طولانی‌تر می‌شود و معمولاً بی‌خطر است اما باید توسط پزشک تأیید شود.
زردی ناشی از بیماری
ناسازگاری گروه خونی یا Rh مادر و نوزاد، کمبود آنزیم G6PD، عفونت‌ها، کم‌کاری تیروئید و بیماری‌های کبد و مجاری صفراوی از علت‌های زردی غیرطبیعی هستند. زردی که در ۲۴ ساعت اول ظاهر شود یا بیش از دو هفته ادامه یابد، معمولاً علت زمینه‌ای دارد.
چه زمانی زردی خطرناک است؟
بیلی‌روبین بسیار بالا ممکن است به مغز نوزاد آسیب بزند. به همین دلیل پیگیری زردی در روزهای اول، به‌ویژه در نخستین چکاپ نوزاد در روزهای سوم تا پنجم، اهمیت زیادی دارد. در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، فوراً به پزشک مراجعه کنید:
- ظاهر شدن زردی در ۲۴ ساعت اول تولد.
- گسترش زردی به شکم، پاها یا کف دست و پا.
- بی‌حالی، خواب‌آلودگی زیاد یا شیر نخوردن.
- گریه با صدای زیر و غیرعادی، قوس برداشتن بدن یا تب.
- مدفوع کم‌رنگ یا سفید و ادرار پررنگ.
درمان زردی نوزاد
پزشک بر اساس سن نوزاد به ساعت، میزان بیلی‌روبین و عوامل خطر تصمیم می‌گیرد. در زردی خفیف، تغذیه مکرر و پیگیری کافی است. اگر بیلی‌روبین از حد مشخصی بالاتر باشد، فتوتراپی شروع می‌شود؛ در این روش نوزاد زیر نور آبی مخصوصی قرار می‌گیرد که بیلی‌روبین پوست را به شکلی قابل دفع تبدیل می‌کند. فتوتراپی ممکن است در بیمارستان یا در برخی شرایط در خانه و زیر نظر پزشک انجام شود.
در موارد نادر و بسیار شدید که بیلی‌روبین با فتوتراپی کنترل نمی‌شود، تعویض خون در بخش مراقبت ویژه انجام می‌شود. در چنین شرایطی فوق تخصص نوزادان درمان را هدایت می‌کند. برای یافتن پزشک برای بررسی زردی نوزاد، فهرست بهترین پزشک زردی نوزاد در تهران، بهترین پزشک زردی نوزاد در بوشهر و بهترین پزشک زردی نوزاد در قزوین را ببینید.
باورهای نادرست درباره زردی
برخی روش‌های سنتی نه تنها کمکی نمی‌کنند، بلکه ممکن است خطرناک باشند. گذاشتن نوزاد زیر نور مستقیم آفتاب می‌تواند باعث آفتاب‌سوختگی و گرمازدگی شود و جایگزین فتوتراپی نیست. دادن آب قند، عرق‌های گیاهی یا شیر خشک بدون تجویز پزشک، دریافت شیر مادر را کم می‌کند و ممکن است زردی را بدتر کند. استفاده از لباس یا پارچه زرد رنگ نیز هیچ اثری بر زردی ندارد. بهترین کمک والدین، شیردهی مکرر و پیگیری به‌موقع است.
سوالات متداول
زردی نوزاد چند روز طول می‌کشد؟
زردی فیزیولوژیک معمولاً طی یک تا دو هفته برطرف می‌شود. در نوزادان نارس و برخی نوزادان شیرمادرخوار ممکن است طولانی‌تر باشد. زردی بیش از دو هفته باید توسط پزشک بررسی شود.
آیا زردی نوزاد مسری است؟
خیر، زردی نوزادی یک بیماری عفونی نیست و از نوزاد به دیگران منتقل نمی‌شود. زردی فقط نشان‌دهنده بالا بودن بیلی‌روبین در خون است.
آیا فاویسم باعث زردی نوزاد می‌شود؟
کمبود آنزیم G6PD یا فاویسم یکی از علت‌های زردی شدید در نوزادان است. این نوزادان ممکن است در برابر برخی مواد و داروها حساس باشند. نتیجه آزمایش را با پزشک بررسی کنید و توصیه‌های او را رعایت کنید.
آیا مادر برای کاهش زردی باید رژیم خاصی بگیرد؟
رژیم غذایی مادر اثر مستقیمی بر زردی نوزاد ندارد، مگر در نوزادان مبتلا به فاویسم که مادر باید از مصرف باقلا پرهیز کند. تغذیه سالم و شیردهی مکرر مهم‌ترین کار مادر است.
جمع‌بندی
زردی نوزاد بسیار شایع است و در بیشتر موارد خفیف و گذراست، اما شناخت علائم خطر و پیگیری به‌موقع از عوارض جدی آن پیشگیری می‌کند. شیردهی مکرر، انجام چکاپ روزهای اول و پرهیز از روش‌های سنتی نادرست، مهم‌ترین اقدامات والدین هستند. درمان استاندارد زردی شدید فتوتراپی زیر نظر پزشک است. برای آشنایی با سایر جنبه‌های مراقبت، راهنمای سلامت و مراقبت از نوزاد را بخوانید.
لیست بهترین دکترهای زردی نوزاد در شهرهای مختلف