غده کوچک تیروئید در جلوی گردن نقش بزرگی در زندگی کودک دارد؛ از تکامل مغز نوزاد گرفته تا رشد قد، انرژی روزانه و عملکرد تحصیلی. اختلالات تیروئید در کودکان اغلب بی‌صدا شروع می‌شوند و علائمشان ممکن است با خستگی یا تنبلی معمولی اشتباه گرفته شود. در این مقاله که بخشی از راهنمای رشد، تغذیه و تکامل کودک است، با کم‌کاری مادرزادی تیروئید، اختلالات تیروئید در کودکان بزرگ‌تر، علائم، تشخیص و درمان آن‌ها آشنا می‌شوید.
تیروئید چه نقشی در بدن کودک دارد؟
هورمون‌های تیروئید سرعت سوخت‌وساز تمام سلول‌های بدن را تنظیم می‌کنند. در نوزادان و کودکان خردسال، این هورمون‌ها برای رشد و تکامل مغز ضروری‌اند و در سال‌های بعد برای رشد قد، استخوان‌ها، عملکرد قلب، دستگاه گوارش و حتی خلق و تمرکز اهمیت دارند.
به همین دلیل کمبود یا زیادی هورمون تیروئید علائم بسیار متنوعی ایجاد می‌کند. کم‌کاری تیروئید بدن را کند می‌کند و پرکاری آن، همه چیز را تند. این تغییرات در کودکان تأثیر مستقیمی بر مسیر رشد دارند؛ موضوعی که در مقاله رشد و قد کودکان هم به آن اشاره کرده‌ایم.
کم‌کاری مادرزادی تیروئید و غربالگری نوزادان
برخی نوزادان با غده تیروئید ناقص، کوچک یا در جای نامناسب به دنیا می‌آیند یا غده‌شان به‌درستی هورمون نمی‌سازد. این نوزادان در روزهای اول ممکن است کاملاً طبیعی به نظر برسند، اما بدون درمان دچار تاخیر جدی در تکامل ذهنی و رشد می‌شوند.
برای پیشگیری از این عوارض، در برنامه غربالگری نوزادان چند قطره خون از پاشنه پای نوزاد در روزهای اول زندگی گرفته و آزمایش می‌شود. اگر نتیجه غیرطبیعی بود، باید بدون تأخیر آزمایش تأییدی انجام شود و درمان آغاز گردد. این مرحله از مراقبت نوزاد بخشی از چکاپ‌ها و غربالگری نوزادان است و انجام به‌موقع آن اهمیت حیاتی دارد.
کم‌کاری تیروئید در کودکان بزرگ‌تر
شایع‌ترین علت کم‌کاری تیروئید در کودکان سنین مدرسه و نوجوانان، بیماری خودایمنی هاشیموتو است که در دختران شایع‌تر است. علائم معمولاً آهسته و تدریجی ظاهر می‌شوند.
- کند شدن رشد قد در حالی که وزن کمتر تغییر می‌کند.
- خستگی، خواب‌آلودگی و کاهش تمرکز در مدرسه.
- یبوست، پوست خشک و احساس سرمای بیشتر از دیگران.
- بزرگ شدن غده تیروئید در جلوی گردن.
- تأخیر در بلوغ یا گاهی علائم شبیه بلوغ زودرس.
پرکاری تیروئید و ندول‌های تیروئید
پرکاری تیروئید در کودکان کمتر شایع است و اغلب به دلیل بیماری گریوز ایجاد می‌شود. بی‌قراری، بیش‌فعالی، کاهش وزن با وجود اشتهای زیاد، تپش قلب، تعریق، لرزش دست‌ها، اختلال خواب و افت تحصیلی از علائم آن هستند. گاهی چشم‌ها برجسته‌تر به نظر می‌رسند.
ندول یا توده تیروئید نیز در کودکان کمتر دیده می‌شود، اما هر توده‌ای که در گردن کودک لمس شود، باید با سونوگرافی و در صورت نیاز بررسی‌های بیشتر زیر نظر فوق تخصص غدد کودکان ارزیابی شود.
تشخیص و درمان اختلالات تیروئید
تشخیص با آزمایش خون ساده برای اندازه‌گیری هورمون محرک تیروئید و هورمون‌های تیروئید انجام می‌شود. محدوده طبیعی این هورمون‌ها در نوزادان و کودکان با بزرگسالان متفاوت است، بنابراین تفسیر آن باید توسط پزشک آشنا با کودکان انجام شود. سونوگرافی و آزمایش آنتی‌بادی‌ها نیز در برخی موارد کمک‌کننده است.
کم‌کاری تیروئید با قرص هورمون تیروئید درمان می‌شود که مصرف روزانه و منظم دارد و مقدار آن با رشد کودک و نتایج آزمایش‌های دوره‌ای تنظیم می‌شود. پرکاری تیروئید با داروهای ضد تیروئید و در موارد خاص با روش‌های دیگر درمان می‌شود. هرگز دوز دارو را بدون نظر پزشک تغییر ندهید.
چه زمانی برای تیروئید کودک به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر نتیجه غربالگری تیروئید نوزاد غیرطبیعی اعلام شد، همان روز اقدام کنید. در کودکان بزرگ‌تر نیز کندی رشد قد، خستگی مداوم، یبوست، بزرگی گردن یا برعکس بی‌قراری، کاهش وزن و تپش قلب دلایل مهمی برای مراجعه هستند. برای پیدا کردن پزشک متخصص، فهرست بهترین متخصص تیروئید کودکان در تهران، بهترین متخصص تیروئید کودکان در مشهد و بهترین متخصص تیروئید کودکان در شیراز را ببینید.
تیروئید یکی از غدد کلیدی در رشد و تکامل کودک است. برای آشنایی با نقش سایر عوامل مانند تغذیه و هورمون رشد، راهنمای کامل رشد و تکامل کودک را مطالعه کنید.
سوالات متداول
آیا نوزاد مبتلا به کم‌کاری تیروئید می‌تواند شیر مادر بخورد؟
بله. تغذیه با شیر مادر برای این نوزادان نیز توصیه می‌شود و با درمان تداخلی ندارد. فقط باید دارو به‌طور منظم و طبق دستور پزشک داده شود.
آیا مادر مبتلا به کم‌کاری تیروئید فرزندش هم مبتلا می‌شود؟
بیماری تیروئید مادر لزوماً به نوزاد منتقل نمی‌شود، اما برخی بیماری‌های خودایمنی تیروئید در خانواده‌ها بیشتر دیده می‌شوند. در صورت مصرف داروی تیروئید یا ابتلای مادر به گریوز، حتماً پزشک نوزاد را مطلع کنید.
آیا نمک یددار برای کودکان لازم است؟
ید برای ساخت هورمون تیروئید ضروری است و استفاده از نمک یددار در خانواده، به مقدار کم و متعادل، راه ساده‌ای برای پیشگیری از کمبود ید است. البته افزودن نمک به غذای کودک زیر یک سال توصیه نمی‌شود.
چند وقت یک‌بار باید آزمایش تیروئید کودک تکرار شود؟
در نوزادان و کودکان خردسال تحت درمان، آزمایش‌ها با فاصله کوتاه‌تری انجام می‌شوند و در کودکان بزرگ‌تر فاصله‌ها بیشتر می‌شود. برنامه دقیق را پزشک با توجه به سن و وضعیت کودک تعیین می‌کند.
جمع‌بندی
اختلالات تیروئید در کودکان، به‌ویژه کم‌کاری مادرزادی، با تشخیص زودهنگام و درمان منظم به‌خوبی کنترل می‌شوند و کودک می‌تواند رشد و تکامل طبیعی داشته باشد. غربالگری نوزادی را جدی بگیرید و در کودکان بزرگ‌تر، به علائمی مانند کندی رشد، خستگی، بزرگی گردن یا بی‌قراری و کاهش وزن توجه کنید. مصرف منظم دارو و آزمایش‌های دوره‌ای کلید موفقیت درمان است.
لیست بهترین دکترهای تیروئید کودکان در شهرهای مختلف