قطره آهن و ویتامین D از آشناترین داروهای قفسه هر خانه‌ای است که کودک خردسال دارد. با این حال بسیاری از والدین درباره زمان شروع، طول مصرف، لکه‌ای شدن دندان‌ها یا فراموش کردن دوزها سؤال دارند. این مکمل‌ها نقش مهمی در رشد استخوان‌ها، خون‌سازی و تکامل مغز کودک دارند. در این مقاله که بخشی از راهنمای رشد، تغذیه و تکامل کودک است، اهمیت این مکمل‌ها، زمان مصرف آن‌ها طبق برنامه کشوری و نکات کاربردی برای دادن آن‌ها به کودک را مرور می‌کنیم.
چرا کودکان به مکمل آهن و ویتامین D نیاز دارند؟
ویتامین D برای جذب کلسیم و ساخت استخوان‌های محکم ضروری است. منبع اصلی آن نور خورشید است، اما نوزادان و کودکان خردسال معمولاً به اندازه کافی در معرض آفتاب قرار نمی‌گیرند و مقدار آن در شیر مادر نیز کم است. کمبود شدید ویتامین D می‌تواند به نرمی استخوان یا راشیتیسم منجر شود.
آهن برای ساخت هموگلوبین و رساندن اکسیژن به بافت‌ها، به‌ویژه مغز در حال رشد، حیاتی است. نوزاد با ذخیره‌ای از آهن به دنیا می‌آید که معمولاً تا حدود شش‌ماهگی کافی است. پس از آن، نیاز به آهن افزایش می‌یابد و اگر از غذا و مکمل تأمین نشود، کم‌خونی فقر آهن ایجاد می‌شود؛ موضوعی که در مقاله کم‌خونی فقر آهن در کودکان به آن پرداخته‌ایم.
زمان شروع و طول مصرف مکمل‌ها
طبق برنامه کشوری مراقبت کودکان، مصرف قطره ویتامین D یا مولتی‌ویتامین حاوی آن معمولاً از روزهای اول پس از تولد شروع می‌شود و تا دو سالگی ادامه می‌یابد. قطره آهن در نوزادان رسیده معمولاً از حدود شش‌ماهگی یا همزمان با شروع غذای کمکی آغاز می‌شود و تا دو سالگی ادامه دارد.
در نوزادان نارس یا کم‌وزن، نیاز به آهن زودتر شروع می‌شود و برنامه متفاوتی دارد. مقدار مصرف هر مکمل باید دقیقاً طبق دستور پزشک یا مراقب سلامت باشد، چون هم کمبود و هم مصرف بیش از حد آن‌ها برای کودک مضر است. هرگز مقدار قطره را به‌طور خودسرانه افزایش ندهید.
نکات کاربردی برای دادن قطره آهن
قطره آهن طعم چندان خوشایندی ندارد و ممکن است به‌طور موقت روی دندان‌ها لکه ایجاد کند. با چند ترفند ساده می‌توان مصرف آن را آسان‌تر کرد.
- قطره را در عقب دهان و کنار گونه بچکانید تا کمتر با دندان‌ها تماس پیدا کند.
- پس از مصرف، کمی آب به کودک بدهید یا دندان‌ها و لثه‌ها را با پارچه تمیز پاک کنید.
- قطره آهن را همزمان با شیر یا لبنیات ندهید، چون جذب آن کم می‌شود.
- تیره شدن رنگ مدفوع پس از مصرف آهن طبیعی است.
- دارو را دور از دسترس کودکان نگه دارید، چون مسمومیت با آهن خطرناک است.
نکات مهم درباره ویتامین D
قطره ویتامین D را می‌توان مستقیماً در دهان کودک یا با مقدار کمی شیر مادر روی قاشق داد. اگر از مولتی‌ویتامین استفاده می‌کنید، از مصرف همزمان یک قطره ویتامین D جداگانه بدون نظر پزشک خودداری کنید تا مصرف بیش از حد پیش نیاید.
قرار گرفتن کوتاه و ایمن در معرض نور غیرمستقیم خورشید در ساعت‌های مناسب، فعالیت در فضای باز و در سنین بالاتر، مصرف غذاهایی مانند ماهی، زرده تخم‌مرغ و لبنیات غنی‌شده نیز به تأمین ویتامین D کمک می‌کنند. ویتامین D کافی در کنار تغذیه درست، پایه رشد قد و استخوان‌های سالم است.
منابع غذایی آهن برای کودکان
مکمل جایگزین تغذیه درست نیست. پس از شروع غذای کمکی، که در مقاله شروع غذای کمکی توضیح داده شده، گنجاندن منابع غذایی آهن در برنامه کودک اهمیت زیادی دارد. گوشت قرمز، مرغ، ماهی، زرده تخم‌مرغ، حبوبات و سبزی‌های برگ سبز از منابع خوب آهن هستند.
مصرف همزمان این غذاها با منابع ویتامین C مانند پرتقال، گوجه‌فرنگی و فلفل دلمه‌ای، جذب آهن را افزایش می‌دهد. در مقابل، مصرف زیاد شیر و چای همراه غذا جذب آهن را کاهش می‌دهد. اصول کامل‌تر را در مقاله تغذیه کودکان ببینید.
چه زمانی با پزشک مشورت کنیم؟
اگر کودک رنگ‌پریده، خسته یا کم‌اشتهاست، دیر راه افتاده، پاهایش خمیده به نظر می‌رسد یا رشدش کند شده، با پزشک مشورت کنید. همچنین اگر کودک به‌طور اتفاقی مقدار زیادی از قطره آهن یا ویتامین را خورده، فوراً به مرکز درمانی مراجعه کنید.
پزشک ممکن است برای بررسی کم‌خونی یا سطح ویتامین D آزمایش خون درخواست کند و برنامه مکمل‌ها را تغییر دهد. برای آشنایی با نقش تغذیه و مکمل‌ها در کنار سایر عوامل رشد، راهنمای جامع رشد و تکامل کودک را بخوانید.
سوالات متداول
اگر یک روز قطره کودک فراموش شد چه کنیم؟
معمولاً کافی است مصرف را از روز بعد طبق روال ادامه دهید و نیازی به دو برابر کردن مقدار نیست. برای جلوگیری از فراموشی، قطره را هر روز در یک ساعت ثابت بدهید.
آیا لکه‌های قطره آهن روی دندان دائمی است؟
این لکه‌ها معمولاً سطحی و موقت هستند و با مسواک زدن و قطع مصرف آهن برطرف می‌شوند. با چکاندن قطره در عقب دهان و تمیز کردن دندان‌ها می‌توان از آن پیشگیری کرد.
آیا کودکانی که شیر مصنوعی می‌خورند هم به مکمل نیاز دارند؟
شیرهای مصنوعی معمولاً با آهن و ویتامین D غنی شده‌اند، اما نیاز به مکمل بسته به نوع و مقدار شیر مصرفی متفاوت است. در این مورد حتماً با پزشک یا مراقب سلامت مشورت کنید.
آیا قطره آهن باعث یبوست کودک می‌شود؟
برخی کودکان با مصرف آهن دچار یبوست خفیف یا ناراحتی معده می‌شوند. نوشیدن آب کافی و مصرف میوه و سبزی کمک‌کننده است. اگر مشکل ادامه داشت، با پزشک مشورت کنید و خودسرانه دارو را قطع نکنید.
جمع‌بندی
مکمل‌های آهن و ویتامین D بخش مهمی از مراقبت کودکان در دو سال اول زندگی هستند و به رشد استخوان‌ها، خون‌سازی و تکامل مغز کمک می‌کنند. ویتامین D معمولاً از روزهای اول تولد و آهن از حدود شش‌ماهگی شروع می‌شود و هر دو تا دو سالگی ادامه دارند. مقدار مصرف را دقیقاً طبق دستور پزشک رعایت کنید، مکمل‌ها را دور از دسترس کودک نگه دارید و در کنار آن‌ها، تغذیه متنوع و غنی از آهن را فراموش نکنید.