بیماری‌های خون در کودکان از کم‌خونی‌های ساده تا اختلالات انعقادی و سرطان‌هایی مانند لوسمی را شامل می‌شوند. برخی علائم این بیماری‌ها مانند رنگ‌پریدگی، خستگی یا کبودی ممکن است در ابتدا بی‌اهمیت به نظر برسند، اما وقتی بدون علت روشن ادامه پیدا می‌کنند، باید بررسی شوند. در این مقاله که بخشی از راهنمای فوق تخصص‌های کودکان و بیماری‌های خاص است، با مهم‌ترین بیماری‌های خون و سرطان کودکان، علائم هشدار و نقش فوق تخصص هماتولوژی و انکولوژی کودکان آشنا می‌شوید؛ با این پیام امیدبخش که بسیاری از این بیماری‌ها قابل کنترل و درمان هستند.
فوق تخصص خون و سرطان کودکان چه کاری انجام می‌دهد؟
فوق تخصص خون و سرطان کودکان پزشکی است که پس از تخصص کودکان، در زمینه بیماری‌های گلبول‌های قرمز و سفید، پلاکت‌ها، سیستم انعقادی و سرطان‌های دوران کودکی آموزش ویژه دیده است. او با آزمایش‌هایی مانند شمارش کامل خون، بررسی لام خون محیطی، آزمایش‌های انعقادی و در صورت لزوم نمونه‌برداری از مغز استخوان، بیماری را تشخیص می‌دهد و درمان را طراحی و هدایت می‌کند.
در درمان سرطان‌های کودکان، این پزشک رهبری تیمی را بر عهده دارد که شامل جراح، رادیوتراپیست، پرستاران آموزش‌دیده، متخصص تغذیه و مشاور روان‌شناسی است. حمایت از خانواده در طول درمان نیز بخش مهمی از کار این تیم به شمار می‌رود.
کم‌خونی در کودکان
کم‌خونی شایع‌ترین بیماری خونی کودکان است و بیشتر موارد آن به علت کمبود آهن ایجاد می‌شوند؛ به‌ویژه در شیرخوارانی که مکمل آهن را به‌موقع دریافت نکرده‌اند یا کودکانی که شیر گاو زیادی می‌نوشند. علل، علائم و راه‌های پیشگیری از آن را در مقاله کم‌خونی فقر آهن در کودکان توضیح داده‌ایم. کم‌خونی‌هایی که با درمان معمول بهتر نمی‌شوند، شدید هستند یا با زردی و بزرگی طحال همراه‌اند، ممکن است علت ارثی داشته باشند؛ مانند تالاسمی که درباره آن در مقاله تالاسمی و کم‌خونی‌های ارثی نوشته‌ایم.
اختلالات خونریزی‌دهنده و کاهش پلاکت
هموفیلی یک بیماری ارثی است که در آن یکی از عوامل انعقادی خون کم است و خونریزی‌ها طولانی می‌شوند. این بیماری بیشتر در پسران دیده می‌شود و ممکن است با کبودی‌های زیاد هنگام شروع چهار دست و پا رفتن، خونریزی پس از ختنه یا تورم مفاصل خود را نشان دهد. بیماری فون‌ویلبراند نوع شایع‌تر و معمولا خفیف‌تر اختلال انعقادی است.
کاهش پلاکت ایمنی یکی از علل شایع کبودی ناگهانی و نقاط قرمز ریز روی پوست در کودکان است و گاهی پس از یک عفونت ویروسی رخ می‌دهد. در بسیاری از کودکان این حالت طی چند هفته یا چند ماه خودبه‌خود بهبود می‌یابد، اما تشخیص آن و رد علل جدی‌تر با پزشک است.
سرطان‌های شایع کودکان
سرطان در کودکان نادر است و با سرطان‌های بزرگسالان تفاوت زیادی دارد. سرطان‌های کودکان معمولا به سبک زندگی ارتباطی ندارند و بسیاری از آن‌ها به درمان پاسخ خوبی می‌دهند. شایع‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:
- لوسمی یا سرطان خون، که شایع‌ترین سرطان کودکان است.
- تومورهای مغز و نخاع.
- لنفوم یا سرطان غدد لنفاوی.
- نوروبلاستوم، تومور بافت عصبی که بیشتر در کودکان خردسال دیده می‌شود.
- تومور ویلمز یا سرطان کلیه کودکان.
- تومورهای استخوان در نوجوانان.
علائم هشدار بیماری‌های خون و سرطان کودکان
بسیاری از علائم زیر در بیماری‌های ساده هم دیده می‌شوند و نباید باعث وحشت شوند. اما ادامه یافتن آن‌ها، همراهی چند علامت با هم یا بدتر شدن تدریجی، دلیل کافی برای مراجعه به پزشک و انجام یک آزمایش خون ساده است. برخی تب‌های طولانی هم ممکن است ریشه غیرعفونی داشته باشند که بررسی آن‌ها در مقاله تب طول‌کشیده در کودکان آمده است.
- رنگ‌پریدگی، خستگی و بی‌حالی طول‌کشیده.
- کبودی‌های بی‌دلیل یا نقاط قرمز ریز روی پوست.
- خونریزی طولانی از بینی یا لثه.
- تب‌های مکرر بی‌علت، کاهش وزن و تعریق شبانه.
- درد استخوان که کودک را بیدار می‌کند یا لنگیدن بدون ضربه.
- توده در شکم، بزرگی غدد لنفاوی یا سردرد صبحگاهی همراه با استفراغ.
مسیر تشخیص و درمان
تشخیص معمولا با یک شمارش کامل خون آغاز می‌شود و بسته به یافته‌ها، آزمایش‌های تکمیلی، تصویربرداری و نمونه‌برداری انجام می‌شود. درمان سرطان‌های کودکان ممکن است شامل شیمی‌درمانی، جراحی، پرتودرمانی و در برخی موارد پیوند مغز استخوان باشد. این درمان‌ها طبق پروتکل‌های استاندارد و با پیگیری دقیق عوارض انجام می‌شوند.
در طول درمان، کودک در برابر عفونت‌ها آسیب‌پذیرتر است و رعایت بهداشت، پرهیز از تماس با افراد بیمار و مراجعه فوری در صورت تب اهمیت حیاتی دارد. توجه به تغذیه، ادامه آموزش و بازی و حمایت روانی از کودک و خواهر و برادرهایش، بخشی از درمان کامل است. برای یافتن پزشک متخصص در این زمینه، فهرست فوق تخصص خون و سرطان کودکان را ببینید.
سوالات متداول
آیا سرطان کودکان ارثی است؟
بیشتر سرطان‌های کودکان ارثی نیستند و به علت تغییرات ژنتیکی تصادفی در سلول‌ها ایجاد می‌شوند. تنها بخش کوچکی با سندرم‌های ارثی مرتبط‌اند. والدین نباید خود را مقصر بیماری کودک بدانند.
نقاط قرمز ریز روی پوست کودک چه معنایی دارد؟
نقاط قرمز یا بنفش ریزی که با فشار رنگ نمی‌بازند ممکن است نشانه کاهش پلاکت یا مشکلات دیگر باشند. اگر همراه با تب یا بی‌حالی باشند، باید فورا به پزشک مراجعه کرد.
کودک مبتلا به هموفیلی می‌تواند ورزش کند؟
بله، فعالیت بدنی منظم برای تقویت عضلات و مفاصل این کودکان مفید است. اما ورزش‌های پربرخورد معمولا توصیه نمی‌شوند و نوع ورزش مناسب باید با پزشک معالج تعیین شود.
کودک در حال شیمی‌درمانی واکسن می‌زند؟
برخی واکسن‌ها در طول شیمی‌درمانی ممنوع هستند و برخی دیگر ممکن است به تعویق بیفتند. برنامه واکسیناسیون این کودکان و اطرافیانشان باید با نظر پزشک معالج تنظیم شود.
جمع‌بندی
بیماری‌های خون و سرطان کودکان طیف گسترده‌ای دارند، اما بسیاری از آن‌ها با تشخیص به‌موقع و درمان استاندارد قابل کنترل یا درمان هستند. به علائم طول‌کشیده مانند رنگ‌پریدگی، کبودی بی‌دلیل و تب‌های مکرر توجه کنید و با یک آزمایش خون ساده، نگرانی خود را برطرف کنید. برای شناخت دیگر رشته‌های تخصصی، راهنمای فوق تخصص‌های کودکان را ببینید.