دیدن یک برآمدگی کوچک در کشاله ران یا ناف نوزاد، به‌ویژه وقتی هنگام گریه بزرگ‌تر می‌شود، بسیاری از والدین را نگران می‌کند. فتق از مشکلات شایع دوران کودکی است و در بیشتر موارد با تشخیص به‌موقع و درمان مناسب، بدون عارضه برطرف می‌شود. اما نوع فتق در تصمیم‌گیری درباره درمان اهمیت زیادی دارد. در این مقاله از مجموعه فوق تخصص‌های کودکان و بیماری‌های خاص، با انواع فتق در کودکان، علائم هشدار، زمان مناسب جراحی و مراقبت‌های پس از آن آشنا می‌شوید.
فتق در کودکان چیست و چرا ایجاد می‌شود؟
فتق یعنی بیرون زدن بخشی از روده، چربی داخل شکم یا در دختران گاهی تخمدان، از یک نقطه ضعیف در دیواره شکم. در کودکان برخلاف بزرگسالان، فتق معمولا به علت کار سنگین یا زور زدن ایجاد نمی‌شود، بلکه ریشه آن در دوران جنینی است؛ مجرا یا حلقه‌ای که باید پیش از تولد یا کمی پس از آن بسته شود، باز می‌ماند.
تولد زودرس و وزن کم هنگام تولد، احتمال فتق را به‌طور قابل توجهی افزایش می‌دهند. سابقه خانوادگی، بیضه نزول‌نکرده و برخی بیماری‌های بافت همبند نیز از عوامل مؤثر هستند. فتق کشاله ران در پسران شایع‌تر است، اما در دختران هم دیده می‌شود.
فتق کشاله ران (اینگوینال)
در دوران جنینی، بیضه‌ها از داخل شکم از راه مجرایی در کشاله ران به کیسه بیضه پایین می‌آیند. این مجرا به طور طبیعی پس از پایین آمدن بیضه بسته می‌شود. اگر باز بماند، روده یا مایع می‌تواند وارد آن شود. ورود مایع باعث هیدروسل یا تجمع آب در کیسه بیضه می‌شود و ورود روده، فتق ایجاد می‌کند.
فتق کشاله ران به صورت برآمدگی در کشاله ران یا کیسه بیضه دیده می‌شود که هنگام گریه، سرفه یا زور زدن بزرگ‌تر و هنگام آرامش یا خواب کوچک‌تر می‌شود یا از بین می‌رود. این نوع فتق خودبه‌خود بهبود نمی‌یابد و چون خطر گیر افتادن روده در آن وجود دارد، معمولا پس از تشخیص با جراحی ترمیم می‌شود.
فتق ناف
فتق ناف در نوزادان بسیار شایع است و به صورت برآمدگی نرم در ناف دیده می‌شود که هنگام گریه برجسته‌تر می‌شود. علت آن بسته نشدن کامل حلقه عضلانی دور ناف پس از تولد است. برخلاف فتق کشاله ران، بیشتر فتق‌های ناف در چند سال اول زندگی خودبه‌خود بسته می‌شوند و به ندرت دچار گیر افتادن می‌شوند.
بستن سکه، چسب یا شال روی ناف هیچ کمکی به بسته شدن فتق نمی‌کند و ممکن است باعث زخم و عفونت پوست شود. اگر فتق ناف تا سنین پیش از مدرسه باقی بماند، بسیار بزرگ باشد یا علائم هشدار پیدا کند، جراح درباره ترمیم آن تصمیم می‌گیرد. برای مراقبت از ناف در هفته‌های اول تولد، مقاله مراقبت از بند ناف نوزاد را بخوانید.
علائم گیر افتادن فتق؛ یک فوریت پزشکی
گاهی روده‌ای که وارد کیسه فتق شده، در آن گیر می‌افتد و به داخل شکم برنمی‌گردد. این وضعیت که بیشتر در فتق کشاله ران و در سال اول زندگی رخ می‌دهد، می‌تواند جریان خون روده یا بیضه را مختل کند و یک فوریت پزشکی است. در صورت مشاهده علائم زیر، بی‌درنگ به اورژانس مراجعه کنید و از فشار دادن محکم برآمدگی خودداری کنید:
- برآمدگی سفت، دردناک و حساس به لمس.
- قرمزی یا کبودی پوست روی برآمدگی.
- برنگشتن برآمدگی به داخل حتی هنگام آرامش کودک.
- گریه و بی‌قراری شدید و غیرقابل آرام شدن.
- استفراغ، نفخ شکم یا عدم دفع مدفوع.
جراحی ترمیم فتق در کودکان
ترمیم فتق کشاله ران از شایع‌ترین و کم‌خطرترین عمل‌های کودکان است و توسط جراح کودکان انجام می‌شود. عمل با بیهوشی عمومی و معمولا از راه یک برش کوچک در چین کشاله ران یا به روش لاپاراسکوپی انجام می‌شود. در بیشتر کودکان، عمل سرپایی است و کودک همان روز به خانه برمی‌گردد. در نوزادان نارس ممکن است بستری کوتاه برای پایش تنفس لازم باشد.
گاهی همزمان با فتق، بیضه نزول‌نکرده هم وجود دارد که جراح می‌تواند در همان عمل آن را اصلاح کند. اگر به دنبال جراح باتجربه برای ترمیم فتق کودک هستید، فهرست بهترین جراح فتق کودکان در تهران، بهترین جراح فتق کودکان در کرج و بهترین جراح فتق کودکان در شیراز را ببینید.
مراقبت‌های بعد از عمل فتق
پس از عمل، کودک ممکن است چند روز درد خفیف داشته باشد که با مسکن‌های تجویزشده کنترل می‌شود. محل زخم را تمیز و خشک نگه دارید و دستورهای جراح درباره حمام و پانسمان را رعایت کنید. کودکان کوچک معمولا خیلی زود به فعالیت عادی برمی‌گردند، اما کودکان بزرگ‌تر باید برای مدتی که جراح تعیین می‌کند از ورزش‌های سنگین پرهیز کنند. تب، قرمزی و ترشح از زخم یا تورم رو به افزایش را به پزشک اطلاع دهید. برای آشنایی با سایر مشکلات شکمی کودکان، مقاله درد شکم کودکان را بخوانید.
سوالات متداول
آیا فتق کشاله ران با بستن شکم‌بند خوب می‌شود؟
خیر. شکم‌بند یا فتق‌بند فتق کشاله ران کودکان را درمان نمی‌کند و ممکن است علائم گیر افتادن را پنهان کند. درمان قطعی آن جراحی است.
آیا فتق ممکن است بعد از جراحی برگردد؟
بازگشت فتق پس از ترمیم در کودکان ناشایع است، اما در نوزادان نارس یا در برخی شرایط خاص احتمال آن بیشتر است. هر برآمدگی جدید پس از عمل باید به جراح نشان داده شود.
تفاوت هیدروسل و فتق چیست؟
در هیدروسل مایع در اطراف بیضه جمع می‌شود و کیسه بیضه متورم به نظر می‌رسد، در حالی که در فتق روده وارد کیسه می‌شود. بسیاری از هیدروسل‌های نوزادی خودبه‌خود جذب می‌شوند، اما تشخیص قطعی با پزشک است.
آیا گریه زیاد باعث فتق نوزاد می‌شود؟
گریه علت فتق نیست، بلکه فقط فتقی را که از قبل وجود داشته برجسته‌تر و قابل دیدن می‌کند. علت اصلی فتق، بسته نشدن کامل مجرا یا حلقه ناف در دوران جنینی و پس از تولد است.
جمع‌بندی
فتق از مشکلات شایع کودکان است. فتق کشاله ران خودبه‌خود خوب نمی‌شود و باید با یک جراحی کم‌خطر ترمیم شود، اما بسیاری از فتق‌های ناف با رشد کودک بسته می‌شوند. آشنایی با علائم گیر افتادن فتق و مراجعه فوری در صورت بروز آن، مهم‌ترین نکته برای والدین است. برای آشنایی با دیگر بیماری‌های خاص کودکان، راهنمای فوق تخصص‌های کودکان را مطالعه کنید.
لیست بهترین دکترهای فتق کودکان در شهرهای مختلف