کلیه‌ها نقش‌های حیاتی زیادی در بدن کودک دارند؛ از دفع مواد زائد و تنظیم آب و املاح گرفته تا کنترل فشار خون و کمک به رشد استخوان‌ها. بیماری‌های کلیه در کودکان گاهی کاملا بی‌صدا هستند و فقط با یک آزمایش ادرار یا سونوگرافی کشف می‌شوند. به همین دلیل شناخت علائم هشدار و پیگیری دقیق یافته‌های غیرعادی اهمیت زیادی دارد. در این مقاله که بخشی از راهنمای فوق تخصص‌های کودکان و بیماری‌های خاص است، با شایع‌ترین بیماری‌های کلیه کودکان و نقش فوق تخصص نفرولوژی کودکان آشنا می‌شوید.
فوق تخصص کلیه کودکان کیست؟
فوق تخصص کلیه کودکان یا نفرولوژیست کودکان، پزشکی است که پس از تخصص کودکان، در زمینه بیماری‌های کلیه، مجاری ادراری، فشار خون و اختلالات آب و املاح بدن آموزش دیده است. او معمولا با ارجاع متخصص کودکان، کودکانی را بررسی می‌کند که یافته غیرطبیعی در آزمایش ادرار، سونوگرافی یا فشار خون دارند یا دچار عفونت‌های ادراری مکرر هستند.
در مواردی که مشکل ساختاری یا انسدادی در مجاری ادراری وجود دارد و نیاز به عمل جراحی است، فوق تخصص کلیه با جراح اورولوژی یا جراح کودکان همکاری می‌کند تا بهترین زمان و روش درمان انتخاب شود.
اتساع کلیه و ریفلاکس ادراری
امروزه بسیاری از مشکلات کلیه در سونوگرافی‌های دوران بارداری کشف می‌شوند. اتساع لگنچه کلیه یا هیدرونفروز یکی از شایع‌ترین این یافته‌هاست. در بسیاری از نوزادان این اتساع خفیف است و طی ماه‌های اول زندگی خودبه‌خود برطرف می‌شود، اما در برخی دیگر نشانه انسداد مجرای ادراری یا ریفلاکس است و نیاز به پیگیری دارد.
در ریفلاکس مثانه به حالب، ادرار به جای اینکه فقط به سمت پایین جریان داشته باشد، به سمت کلیه برمی‌گردد. این حالت می‌تواند خطر عفونت ادراری همراه با تب و آسیب کلیه را بیشتر کند. بسیاری از موارد خفیف ریفلاکس با رشد کودک بهبود می‌یابند، اما تصمیم درباره پیگیری، داروهای پیشگیرانه یا درمان جراحی با پزشک است.
عفونت ادراری مکرر و کلیه
عفونت ادراری در کودکان شایع است و در شیرخواران ممکن است فقط با تب، بی‌قراری یا بدغذایی خود را نشان دهد. عفونتی که به کلیه برسد و با تب بالا همراه باشد، اگر تکرار شود ممکن است در بافت کلیه جای زخم بر جا بگذارد. به همین دلیل کودکانی که عفونت ادراری با تب یا عفونت‌های مکرر دارند، معمولا با سونوگرافی و گاهی بررسی‌های تکمیلی ارزیابی می‌شوند. برای آشنایی با علائم و پیشگیری از این عفونت، مقاله عفونت ادراری کودکان را بخوانید.
خون و پروتئین در ادرار؛ سندرم نفروتیک و نفریت
وجود خون در ادرار ممکن است با چشم دیده شود و ادرار را قرمز یا قهوه‌ای کند، یا فقط در آزمایش ادرار مشخص شود. علت آن می‌تواند عفونت، سنگ، ضربه یا التهاب کلیه باشد. التهاب کلیه یا گلومرولونفریت گاهی پس از عفونت گلو یا پوست ایجاد می‌شود و با ادرار تیره، ورم و فشار خون بالا همراه است.
سندرم نفروتیک بیماری دیگری است که در آن کلیه‌ها پروتئین زیادی از دست می‌دهند و در نتیجه ورم ایجاد می‌شود؛ ورمی که اغلب ابتدا در اطراف چشم‌ها و صبح‌ها دیده می‌شود و ممکن است با حساسیت اشتباه گرفته شود. بسیاری از کودکان به درمان پاسخ خوبی می‌دهند، اما احتمال عود وجود دارد و والدین باید آموزش ببینند که چگونه ادرار کودک را در خانه از نظر پروتئین کنترل کنند.
سنگ کلیه، فشار خون بالا و نارسایی کلیه
سنگ کلیه در کودکان کمتر از بزرگسالان است، اما می‌تواند با درد شکم یا پهلو، خون در ادرار و عفونت ادراری همراه باشد. کم نوشیدن آب، اختلالات متابولیک و برخی بیماری‌های ارثی در ایجاد آن نقش دارند. فشار خون بالا در کودکان نیز اغلب بی‌علامت است و یکی از علل مهم آن بیماری کلیه است. نارسایی مزمن کلیه نادر است اما بر رشد، اشتها و استخوان‌های کودک اثر می‌گذارد و نیاز به مراقبت منظم و طولانی‌مدت دارد.
علائم هشدار و زمان مراجعه
به علائم زیر توجه کنید و در صورت مشاهده، با پزشک کودک مشورت کنید. شب‌ادراری ساده معمولا ارتباطی با بیماری کلیه ندارد، اما اگر با تشنگی زیاد، ادرار فراوان یا خیس کردن روزانه همراه باشد، بررسی بیشتر لازم است؛ در این باره مقاله شب ادراری کودکان را ببینید. برای یافتن پزشک مناسب نیز فهرست بهترین فوق تخصص کلیه کودکان در تهران در دسترس است.
- ورم اطراف چشم‌ها یا پاها.
- ادرار قرمز، قهوه‌ای یا بسیار کف‌آلود.
- عفونت ادراری همراه با تب یا عفونت‌های مکرر.
- جریان ادرار ضعیف یا قطره‌قطره در پسران.
- تشنگی و ادرار بیش از حد معمول.
- گزارش اتساع کلیه در سونوگرافی جنین یا نوزاد.
سوالات متداول
آیا اتساع کلیه در جنین به معنای بیماری کلیه است؟
نه لزوما. بسیاری از موارد خفیف پس از تولد برطرف می‌شوند. اما نوزاد باید طبق برنامه پزشک با سونوگرافی پیگیری شود تا در صورت وجود انسداد یا ریفلاکس، درمان به‌موقع انجام شود.
ورم پلک کودک همیشه نشانه حساسیت است؟
خیر. اگرچه حساسیت علت شایع ورم پلک است، اما ورم پلک‌ها که صبح‌ها بیشتر است و با ورم پاها یا کف‌آلود شدن ادرار همراه است، می‌تواند نشانه سندرم نفروتیک باشد و باید با آزمایش ادرار بررسی شود.
چگونه از سنگ کلیه در کودکان پیشگیری کنیم؟
نوشیدن آب کافی در طول روز، کاهش نمک و غذاهای فرآوری‌شده و تغذیه متعادل به پیشگیری کمک می‌کند. در کودکانی که سابقه سنگ دارند، پزشک بر اساس آزمایش‌ها توصیه‌های اختصاصی‌تری ارائه می‌دهد.
آیا کودک با یک کلیه می‌تواند زندگی طبیعی داشته باشد؟
بله. بیشتر کودکانی که فقط یک کلیه سالم دارند زندگی کاملا طبیعی دارند. با این حال پیگیری دوره‌ای فشار خون و آزمایش ادرار برای اطمینان از سلامت کلیه توصیه می‌شود.
جمع‌بندی
بیماری‌های کلیه در کودکان ممکن است بی‌صدا باشند، اما با توجه به علائمی مانند ورم، تغییر رنگ ادرار و عفونت‌های ادراری مکرر و پیگیری دقیق یافته‌های سونوگرافی، بیشتر آن‌ها به‌موقع تشخیص داده و کنترل می‌شوند. همکاری با پزشک و رعایت برنامه پیگیری، کلید حفظ سلامت کلیه‌های کودک است. برای آشنایی با سایر رشته‌های تخصصی، راهنمای فوق تخصص‌های کودکان را ببینید.