بیشتر سرفه‌های کودکان به دنبال یک سرماخوردگی ساده ایجاد می‌شوند و به‌تدریج بهتر می‌شوند، اما گاهی عفونت به مجاری تنفسی پایینی و بافت ریه می‌رسد و بیماری‌هایی مانند ذات‌الریه، برونشیت یا برونشیولیت ایجاد می‌کند. شناختن علائم این بیماری‌ها، به‌ویژه نشانه‌های سختی تنفس، به والدین کمک می‌کند به‌موقع اقدام کنند. در این مقاله که بخشی از راهنمای بیماری‌های شایع کودکان است، این بیماری‌ها را به زبان ساده توضیح می‌دهیم.
ذات‌الریه، برونشیت و برونشیولیت چه تفاوتی دارند؟
دستگاه تنفس مانند درختی است که از نای شروع می‌شود، به لوله‌های بزرگ‌تر به نام برونش‌ها و سپس به لوله‌های بسیار کوچک به نام برونشیول‌ها تقسیم می‌شود و در انتها به کیسه‌های هوایی ریه می‌رسد. ذات‌الریه یا پنومونی، عفونت کیسه‌های هوایی و بافت ریه است. برونشیت التهاب برونش‌های بزرگ‌تر است و بیشتر با سرفه مشخص می‌شود. برونشیولیت التهاب برونشیول‌هاست که عمدتا در شیرخواران زیر دو سال دیده می‌شود.
هر سه بیماری اغلب ویروسی‌اند، اما ذات‌الریه می‌تواند باکتریایی هم باشد. شدت بیماری از خفیف تا شدید متغیر است و به سن کودک، سلامت عمومی او و نوع عامل بیماری بستگی دارد.
علائم بیماری‌های ریه در کودکان
علائم ممکن است به‌تدریج و پس از چند روز سرماخوردگی ظاهر شوند یا ناگهانی شروع شوند. مهم‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:
- سرفه که ممکن است خشک یا خلط‌دار باشد.
- تب، لرز و بی‌حالی.
- تنفس تند؛ کودک بیش از معمول نفس می‌کشد.
- تو کشیده شدن پوست بین دنده‌ها، بالای جناغ یا زیر قفسه سینه هنگام تنفس.
- خس‌خس سینه یا صدای خرخر در بازدم، به‌ویژه در برونشیولیت.
- باز و بسته شدن پره‌های بینی و ناله هنگام تنفس در شیرخواران.
- بی‌اشتهایی، شیر نخوردن و استفراغ پس از سرفه.
علت‌ها و عوامل خطر
ویروس‌های تنفسی شایع‌ترین علت این بیماری‌ها در کودکان کم‌سن هستند. در کودکان بزرگ‌تر، باکتری‌ها هم نقش بیشتری در ایجاد ذات‌الریه دارند. عواملی مانند تولد زودرس، وزن کم هنگام تولد، تغذیه نکردن با شیر مادر، تماس با دود سیگار و قلیان، زندگی در محیط شلوغ، کامل نبودن واکسیناسیون و بیماری‌های زمینه‌ای مانند آسم یا بیماری قلبی، خطر ابتلا یا شدت بیماری را بیشتر می‌کنند.
بسیاری از این عفونت‌ها پس از یک سرماخوردگی یا آنفولانزا آغاز می‌شوند؛ به همین دلیل اگر علائم سرماخوردگی کودک به جای بهتر شدن بدتر شد، باید به احتمال درگیری ریه فکر کرد.
تشخیص و درمان
پزشک با شمردن تعداد تنفس، نگاه به قفسه سینه، گوش دادن به صدای ریه و اندازه‌گیری اکسیژن خون با یک حسگر ساده روی انگشت، شدت بیماری را ارزیابی می‌کند. در برخی موارد عکس قفسه سینه یا آزمایش خون هم لازم می‌شود. برونشیولیت معمولا بر اساس معاینه تشخیص داده می‌شود و درمان آن حمایتی است: تمیز کردن بینی، تغذیه کافی و پایش تنفس.
ذات‌الریه باکتریایی با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود و مصرف کامل دوره درمان اهمیت دارد. بیشتر کودکان در خانه درمان می‌شوند، اما شیرخواران کم‌سن، کودکانی که افت اکسیژن، سختی تنفس شدید، کم‌آبی یا بی‌حالی دارند، ممکن است نیاز به بستری داشته باشند. اگر به دنبال پزشک برای ارزیابی بیماری ریوی فرزندتان هستید، فهرست بهترین متخصص ریه کودکان در تهران، بهترین متخصص ریه کودکان در مشهد و بهترین متخصص ریه کودکان در اصفهان را ببینید.
مراقبت در خانه و دوران بهبودی
در دوران بیماری، کودک باید استراحت کافی داشته باشد و مایعات را در دفعات کم و مکرر بنوشد. سرفه ممکن است چند هفته پس از بهبود ذات‌الریه یا برونشیت ادامه پیدا کند و این معمولا طبیعی است. از دادن داروهای ضد سرفه بدون نظر پزشک پرهیز کنید، زیرا سرفه به پاک شدن ریه‌ها کمک می‌کند.
اگر کودک دوره‌های مکرر خس‌خس یا سرفه‌های طولانی دارد، ممکن است زمینه آسم داشته باشد. در این باره مقاله آسم و آلرژی کودکان را بخوانید. همچنین برای آشنایی با انواع سرفه و علت‌های آن، سرفه کودکان؛ علت‌ها و درمان مفید است.
پیشگیری از عفونت‌های ریه
کامل کردن نوبت‌های واکسن طبق برنامه کشوری، واکسن آنفولانزا در کودکان پرخطر، تغذیه با شیر مادر، شستن مرتب دست‌ها و دور نگه داشتن کودک، به‌ویژه شیرخواران، از دود سیگار و افراد بیمار، مهم‌ترین راه‌های پیشگیری هستند. تغذیه مناسب و درمان به‌موقع سرماخوردگی‌ها هم به کاهش خطر کمک می‌کند. برای مرور سایر بیماری‌های شایع این دوره، به راهنمای جامع بیماری‌های کودکان سر بزنید.
سوالات متداول
تعداد تنفس طبیعی کودک چقدر است؟
تعداد تنفس طبیعی با افزایش سن کم می‌شود؛ شیرخواران به‌طور طبیعی سریع‌تر از کودکان بزرگ‌تر نفس می‌کشند. شمردن تنفس کودک در حالت آرام به مدت یک دقیقه و گزارش آن به پزشک می‌تواند در ارزیابی سختی تنفس کمک‌کننده باشد.
آیا بخور برای ذات‌الریه کودک مفید است؟
هوای مرطوب ممکن است احساس راحتی بیشتری ایجاد کند، اما درمان اصلی ذات‌الریه نیست. استفاده از بخور داغ به دلیل خطر سوختگی برای کودکان توصیه نمی‌شود. درمان مناسب را پزشک بر اساس نوع و شدت بیماری تعیین می‌کند.
کودک پس از ذات‌الریه چه زمانی به مهدکودک برگردد؟
معمولا وقتی تب کودک برطرف شده، انرژی او برگشته و تنفس راحتی دارد، می‌تواند به فعالیت‌های عادی بازگردد. سرفه خفیف ممکن است مدتی ادامه داشته باشد. زمان دقیق بازگشت را با پزشک هماهنگ کنید.
آیا برونشیولیت باعث آسم در آینده می‌شود؟
برخی شیرخوارانی که برونشیولیت شدید داشته‌اند، در سال‌های بعد دوره‌های خس‌خس بیشتری دارند، اما این به معنای ابتلای حتمی به آسم نیست. پیگیری با پزشک کودکان و توجه به خس‌خس‌های مکرر اهمیت دارد.
جمع‌بندی
ذات‌الریه، برونشیت و برونشیولیت از عفونت‌های مهم مجاری تنفسی پایینی در کودکان هستند که اغلب به دنبال سرماخوردگی ایجاد می‌شوند. تنفس تند، تو کشیده شدن قفسه سینه، خس‌خس و کبودی لب‌ها از علائمی هستند که نیاز به مراجعه سریع دارند. بیشتر کودکان با درمان مناسب در خانه بهبود می‌یابند و واکسیناسیون، شیر مادر و دوری از دود سیگار بهترین راه‌های پیشگیری‌اند.
لیست بهترین دکترهای ریه کودکان در شهرهای مختلف