کمتر پدر و مادری است که نیمه‌شب با لمس پیشانی داغ فرزندش نگران نشده باشد. تب شایع‌ترین دلیل مراجعه کودکان به پزشک است، اما برخلاف تصور بسیاری از خانواده‌ها، تب به‌خودی‌خود دشمن نیست و یکی از ابزارهای دفاعی بدن در برابر عفونت به شمار می‌رود. در این مقاله توضیح می‌دهیم تب چیست، چگونه دمای کودک را درست اندازه بگیرید، در خانه چه کارهایی مفید است و چه زمانی باید فورا به پزشک مراجعه کنید. این مطلب بخشی از راهنمای بیماری‌های شایع کودکان است.
تب چیست و چرا ایجاد می‌شود؟
مرکز تنظیم دمای بدن در مغز قرار دارد و دمای بدن را در محدوده مشخصی نگه می‌دارد. وقتی ویروس یا باکتری وارد بدن می‌شود، مواد شیمیایی‌ای که سیستم ایمنی ترشح می‌کند، این مرکز را وادار می‌کند دما را بالاتر تنظیم کند. دمای بالاتر، تکثیر برخی میکروب‌ها را کندتر و فعالیت سلول‌های دفاعی را بیشتر می‌کند. به همین دلیل تب را باید نشانه مبارزه بدن دانست، نه خود بیماری.
معمولا دمای مقعدی ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در کودکان تب در نظر گرفته می‌شود. بالا رفتن خفیف دما پس از بازی شدید، پوشاندن لباس زیاد یا حمام گرم، تب واقعی نیست و با استراحت در محیط خنک برطرف می‌شود.
شایع‌ترین علت‌های تب در کودکان
بیشتر تب‌های کودکان ناشی از عفونت‌های ویروسی خفیف‌اند، اما علت‌های دیگری هم وجود دارند که پزشک باید آن‌ها را بررسی کند:
- عفونت‌های تنفسی مانند سرماخوردگی و آنفولانزا.
- عفونت گوش میانی و گلودرد.
- عفونت‌های گوارشی همراه با اسهال یا استفراغ.
- عفونت ادراری که در شیرخواران گاهی تنها علامتش تب است.
- بیماری‌های عفونی دوران کودکی مانند آبله‌مرغان.
- تب خفیف و کوتاه‌مدت پس از برخی واکسن‌ها.
- عفونت‌های جدی‌تر مانند ذات‌الریه که نیاز به درمان دارند.
روش درست اندازه‌گیری دمای کودک
لمس پیشانی روش دقیقی برای تشخیص تب نیست و بهتر است همیشه از دماسنج استفاده کنید. دماسنج‌های دیجیتال ساده، ارزان و دقیق‌اند. در شیرخواران کم‌سن، اندازه‌گیری مقعدی دقیق‌ترین روش است، اما باید با احتیاط و آموزش انجام شود. در کودکان بزرگ‌تر، اندازه‌گیری دهانی یا زیر بغل رایج‌تر است. دماسنج‌های گوشی و پیشانی هم کاربرد دارند، اما دقت آن‌ها به نحوه استفاده بستگی دارد.
دمای زیر بغل معمولا کمی پایین‌تر از دمای واقعی بدن است. وقتی به پزشک گزارش می‌دهید، حتما بگویید دما را از کجا و با چه دماسنجی اندازه گرفته‌اید. از دماسنج‌های جیوه‌ای به دلیل خطر شکستن و مسمومیت استفاده نکنید.
مراقبت از کودک تب‌دار در خانه
هدف اصلی در مراقبت خانگی، راحت کردن کودک و جلوگیری از کم‌آبی است، نه لزوما رساندن دما به عدد طبیعی. کودکی که تب دارد اما بازی می‌کند و مایعات می‌نوشد، معمولا نیاز به اقدام خاصی ندارد. نکات زیر کمک‌کننده‌اند:
- به کودک مایعات کافی بدهید و شیردهی را ادامه دهید.
- لباس سبک بپوشانید و از پیچیدن کودک در پتو خودداری کنید.
- دمای اتاق را معتدل نگه دارید.
- در صورت ناراحتی کودک، داروی تب‌بر را فقط طبق دستور پزشک یا داروساز و متناسب با وزن او بدهید.
- از آب سرد، یخ و مالیدن الکل به بدن کودک خودداری کنید.
- از دادن آسپرین به کودکان پرهیز کنید، مگر به تجویز پزشک.
تشنج ناشی از تب
در برخی کودکان خردسال، بالا رفتن سریع دما ممکن است باعث تشنج شود. دیدن این صحنه برای والدین بسیار ترسناک است، اما تشنج ناشی از تب معمولا کوتاه است و در بیشتر موارد آسیب ماندگاری به جا نمی‌گذارد. در زمان تشنج، کودک را به پهلو روی سطحی امن بخوابانید، چیزی در دهانش نگذارید، اطرافش را از اشیای خطرناک خالی کنید و زمان تشنج را یادداشت کنید.
هر کودکی که برای نخستین بار دچار تشنج شده، باید توسط پزشک معاینه شود تا علت‌های جدی‌تر، مانند عفونت مغز و پرده‌های آن، رد شود. اگر تشنج طولانی شد یا کودک پس از آن به هوش نیامد، فورا با اورژانس تماس بگیرید.
چه زمانی تب کودک نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟
هر تبی در نوزاد کمتر از سه ماه باید فورا توسط پزشک بررسی شود، حتی اگر نوزاد ظاهرا حالش خوب باشد. در کودکان بزرگ‌تر، تبی که بیش از دو تا سه روز ادامه یابد، تب همراه با بثورات پوستی، سفتی گردن، سختی تنفس، استفراغ مکرر، نشانه‌های کم‌آبی بدن یا خواب‌آلودگی شدید، نیاز به معاینه دارد. اگر به دنبال پزشک مناسب برای بررسی تب فرزندتان هستید، فهرست بهترین پزشک تب کودکان در تهران، بهترین پزشک تب کودکان در مشهد و بهترین پزشک تب کودکان در شیراز را ببینید.
به یاد داشته باشید که شدت تب همیشه نشان‌دهنده شدت بیماری نیست؛ گاهی عفونت‌های ساده تب بالا ایجاد می‌کنند و برخی عفونت‌های جدی با تب خفیف همراه‌اند. برای آشنایی با سایر علائم هشدار در کودکان، مقاله جامع بیماری‌های کودکان را مطالعه کنید.
سوالات متداول
آیا تب بالا به مغز کودک آسیب می‌زند؟
تب ناشی از عفونت‌های معمول به‌تنهایی به مغز آسیب نمی‌زند. نگرانی اصلی، بیماری‌ای است که باعث تب شده است. البته گرمازدگی که در اثر ماندن در محیط بسیار گرم ایجاد می‌شود، با تب عفونی تفاوت دارد و یک وضعیت اورژانسی است.
آیا باید کودک را برای دادن داروی تب‌بر از خواب بیدار کرد؟
معمولا خیر. اگر کودک آرام خوابیده، خواب برای او مفیدتر است. هدف درمان تب، راحتی کودک است. البته اگر پزشک برنامه خاصی تعیین کرده یا کودک در خواب بی‌قرار و ناراحت است، طبق توصیه پزشک عمل کنید.
چرا تب کودک بعد از دارو دوباره بالا می‌رود؟
داروهای تب‌بر علت تب را درمان نمی‌کنند و فقط برای چند ساعت دما را پایین می‌آورند. تا زمانی که عفونت فعال است، تب ممکن است دوباره برگردد. این موضوع به معنای بی‌اثر بودن دارو یا بدتر شدن بیماری نیست.
آیا دندان درآوردن باعث تب می‌شود؟
دندان درآوردن ممکن است دمای بدن را کمی بالا ببرد، اما تب واقعی و بالا را نباید به دندان درآوردن نسبت داد. اگر کودک تب قابل توجهی دارد، باید به دنبال علت دیگری بود و در صورت لزوم با پزشک مشورت کرد.
آیا استفاده هم‌زمان از دو نوع داروی تب‌بر درست است؟
استفاده هم‌زمان یا متناوب از دو داروی تب‌بر خطر اشتباه در مقدار مصرف را بالا می‌برد و فقط باید با دستور پزشک انجام شود. در بیشتر موارد یک دارو با مقدار درست و مراقبت‌های خانگی کافی است.
جمع‌بندی
تب در کودکان نشانه فعالیت سیستم ایمنی است و در بیشتر موارد به دنبال عفونت‌های ویروسی ساده ایجاد می‌شود. اندازه‌گیری درست دما، دادن مایعات کافی، پوشاندن لباس سبک و توجه به حال عمومی کودک، مهم‌ترین اقدامات در خانه‌اند. تب در نوزاد زیر سه ماه، تب طولانی و تب همراه با علائم هشدار همیشه نیاز به معاینه پزشک دارد. داروها را فقط با دستور پزشک و متناسب با وزن کودک مصرف کنید.
لیست بهترین دکترهای تب کودکان در شهرهای مختلف