کم‌آبی بدن یکی از مهم‌ترین عوارض بیماری‌های شایع کودکان مانند اسهال، استفراغ و تب است. بدن کودکان، به‌ویژه شیرخواران، نسبت به بزرگسالان سهم بیشتری آب دارد و آب را سریع‌تر از دست می‌دهد، بنابراین کم‌آبی در آن‌ها می‌تواند در مدت کوتاهی ایجاد شود. شناختن نشانه‌های اولیه کم‌آبی و دانستن روش درست جبران مایعات، به والدین کمک می‌کند از بستری شدن کودک جلوگیری کنند. این مقاله بخشی از راهنمای بیماری‌های شایع کودکان است.
کم‌آبی چیست و چرا کودکان بیشتر در معرض آن هستند؟
کم‌آبی زمانی رخ می‌دهد که بدن بیش از آنچه دریافت می‌کند، آب و املاح از دست بدهد. در کودکان، نسبت سطح بدن به وزن بیشتر است، سرعت سوخت‌وساز بالاتر است و کلیه‌ها هنوز به‌خوبی بزرگسالان قادر به نگه داشتن آب نیستند. علاوه بر این، شیرخواران نمی‌توانند تشنگی خود را بیان کنند و برای دریافت مایعات کاملا به والدین وابسته‌اند.
همراه با آب، املاحی مانند سدیم و پتاسیم هم از دست می‌روند که برای کار درست قلب، عضلات و اعصاب ضروری‌اند. به همین دلیل، جبران کم‌آبی فقط با آب ساده کافی نیست و محلول‌های مخصوص جبران آب و املاح توصیه می‌شوند.
علت‌های کم‌آبی در کودکان
شایع‌ترین دلایلی که کودک را در معرض کم‌آبی قرار می‌دهند عبارت‌اند از:
- اسهال، به‌ویژه اسهال آبکی و مکرر.
- استفراغ مکرر که مانع نگه داشتن مایعات می‌شود.
- تب که از طریق تعریق و تنفس سریع، آب بدن را کم می‌کند.
- نخوردن مایعات به دلیل گلودرد، زخم‌های دهان یا بی‌اشتهایی.
- گرمای زیاد هوا و فعالیت بدنی شدید بدون نوشیدن آب کافی.
- برخی بیماری‌ها مانند دیابت کنترل‌نشده که ادرار را زیاد می‌کنند.
نشانه‌های کم‌آبی
کم‌آبی را معمولا به سه درجه خفیف، متوسط و شدید تقسیم می‌کنند. در کم‌آبی خفیف ممکن است فقط تشنگی، کمی خشکی دهان و کاهش مختصر ادرار دیده شود. با پیشرفت کم‌آبی، علائم آشکارتر می‌شوند و نیاز به اقدام سریع‌تری دارند.
کم‌آبی خفیف تا متوسط
خشکی دهان و لب‌ها، تشنگی بیشتر، کاهش تعداد پوشک‌های خیس یا دفعات ادرار، ادرار تیره‌تر، گریه با اشک کم، بی‌قراری یا کاهش انرژی، و در شیرخواران فرورفتگی خفیف ملاج از نشانه‌های این مرحله هستند. در این حالت معمولا جبران مایعات در خانه با راهنمایی پزشک امکان‌پذیر است.
کم‌آبی شدید
چشم‌های گود افتاده، گریه بدون اشک، دهان کاملا خشک، ادرار نکردن طولانی، دست و پای سرد، پوستی که پس از نیشگون گرفتن آرام به حالت اول برمی‌گردد، تنفس تند، خواب‌آلودگی شدید یا بی‌حالی، علائم کم‌آبی شدید هستند. این وضعیت اورژانسی است و کودک باید فورا به مرکز درمانی برده شود.
جبران مایعات در خانه
در کم‌آبی خفیف تا متوسط، محلول جبران آب و املاح خوراکی (ORS) بهترین درمان است. محلول را دقیقا طبق دستور بسته با آب سالم آماده کنید و آن را به مقدار کم و با دفعات زیاد، با قاشق، فنجان یا سرنگ به کودک بدهید. اگر کودک استفراغ کرد، چند دقیقه صبر کنید و دوباره با مقدار کمتر شروع کنید.
شیردهی را ادامه دهید و پس از بهبود نسبی، غذای معمول کودک را از سر بگیرید. از دادن نوشابه، آبمیوه‌های صنعتی، چای شیرین و نوشیدنی‌های ورزشی پرهیز کنید، زیرا قند زیاد آن‌ها می‌تواند اسهال را بدتر کند. تعداد پوشک‌های خیس یا دفعات ادرار را دنبال کنید؛ افزایش آن نشانه خوبی از بهبود است.
چه زمانی کم‌آبی نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟
اگر کودک علائم کم‌آبی متوسط یا شدید دارد، نمی‌تواند مایعات را نگه دارد، چند ساعت ادرار نکرده، بی‌حال و خواب‌آلود است، استفراغ سبز یا خونی یا مدفوع خونی دارد، یا شیرخوار کم‌سن است، فورا به پزشک مراجعه کنید. در کم‌آبی شدید ممکن است دادن سرم وریدی لازم باشد. برای آشنایی با سایر علائم هشدار در بیماری‌های کودکان، بیماری‌های شایع کودکان را بخوانید.
پیشگیری از کم‌آبی
در روزهای گرم و هنگام بازی و ورزش، به کودک مرتب آب بدهید و منتظر نمانید تا خودش احساس تشنگی کند. در زمان بیماری، از همان ابتدای اسهال یا استفراغ، دادن مایعات را بیشتر کنید. همیشه چند بسته محلول جبران آب و املاح در خانه داشته باشید. رعایت بهداشت دست و آب و غذای سالم نیز با کاهش عفونت‌های گوارشی، خطر کم‌آبی را کم می‌کند.
سوالات متداول
آیا آب ساده برای جبران کم‌آبی کافی است؟
در کم‌آبی ناشی از اسهال و استفراغ، علاوه بر آب، املاح هم از دست می‌روند و آب ساده به‌تنهایی کافی نیست. محلول‌های آماده جبران آب و املاح ترکیب مناسبی دارند. در شیرخواران زیر شش ماه، بدون نظر پزشک آب ساده ندهید.
از کجا بفهمیم کودک به اندازه کافی ادرار می‌کند؟
شمردن تعداد پوشک‌های خیس در شیرخواران و دفعات رفتن به دستشویی در کودکان بزرگ‌تر، راه ساده‌ای برای ارزیابی است. کاهش آشکار دفعات ادرار، ادرار تیره و پوشک‌های خشک برای چند ساعت، نشانه کم‌آبی است و نیاز به توجه دارد.
آیا ماءالشعیر یا نوشابه برای کم‌آبی مفید است؟
خیر. نوشابه‌ها و نوشیدنی‌های شیرین قند زیادی دارند و نمک کافی ندارند و ممکن است اسهال را بدتر کنند. بهترین انتخاب، محلول جبران آب و املاح خوراکی و ادامه شیردهی است.
کودکی که مایعات را استفراغ می‌کند، چه باید کرد؟
مایعات را با مقدار بسیار کم، مثلا یک قاشق چای‌خوری، و هر چند دقیقه یک بار بدهید. اگر با این روش هم کودک مایعات را نگه نداشت یا نشانه‌های کم‌آبی پیدا کرد، باید فورا به پزشک مراجعه کرد.
جمع‌بندی
کم‌آبی بدن عارضه مهم بیماری‌هایی مانند اسهال، استفراغ و تب در کودکان است و در شیرخواران سریع‌تر ایجاد می‌شود. توجه به نشانه‌هایی مانند خشکی دهان، کاهش ادرار، گریه بدون اشک و بی‌حالی، به تشخیص زودهنگام کمک می‌کند. محلول جبران آب و املاح به مقدار کم و دفعات زیاد و ادامه شیردهی، درمان اصلی کم‌آبی خفیف تا متوسط است و کم‌آبی شدید یک وضعیت اورژانسی است.