شنیدن اینکه قلب کودک مشکلی دارد، برای هر پدر و مادری نگران‌کننده است. اما خبر خوب این است که بسیاری از مشکلات قلبی کودکان یا بی‌خطرند یا با تشخیص به‌موقع و درمان مناسب به‌خوبی کنترل می‌شوند. بیماری‌های قلب کودکان بیشتر مادرزادی‌اند و با بیماری‌های قلبی بزرگسالان تفاوت زیادی دارند. در این مقاله که بخشی از راهنمای فوق تخصص‌های کودکان و بیماری‌های خاص است، با انواع شایع بیماری‌های قلبی کودکان، علائم هشدار، روش‌های تشخیص و درمان و نقش فوق تخصص قلب کودکان آشنا می‌شوید.
بیماری‌های قلبی کودکان چه انواعی دارند؟
بیماری‌های قلب کودکان را می‌توان به دو گروه اصلی تقسیم کرد: بیماری‌های مادرزادی که از بدو تولد وجود دارند و بیماری‌های اکتسابی که بعدها ایجاد می‌شوند. بیماری‌های مادرزادی قلب شایع‌ترین ناهنجاری‌های مادرزادی هستند و از یک سوراخ کوچک و بی‌اهمیت تا ناهنجاری‌های پیچیده‌ای که در روزهای اول زندگی به جراحی نیاز دارند، متفاوت‌اند. برخی از این مشکلات همراه با سندرم‌های ژنتیکی دیده می‌شوند که درباره آن‌ها در مقاله ناهنجاری‌های مادرزادی و سندرم داون توضیح داده‌ایم.
بیماری‌های مادرزادی قلب
سوراخ دیواره بین دهلیزها یا بین بطن‌ها، باز ماندن مجرای شریانی، تنگی دریچه ریوی یا آئورت و ناهنجاری‌های پیچیده‌تری مانند تترالوژی فالوت از نمونه‌های این گروه‌اند. برخی از این مشکلات با کاهش اکسیژن خون و کبودی همراه‌اند و برخی دیگر به‌تدریج باعث فشار بر قلب و ریه‌ها می‌شوند.
بیماری‌های اکتسابی قلب
بیماری کاوازاکی که با تب طولانی و درگیری عروق قلب همراه است، تب روماتیسمی که پس از گلودرد چرکی درمان‌نشده ممکن است دریچه‌ها را درگیر کند، التهاب عضله قلب در پی برخی عفونت‌های ویروسی و اختلالات ریتم قلب از جمله بیماری‌های اکتسابی قلب در کودکان هستند.
علائم بیماری قلبی در نوزادان و کودکان
علائم بیماری قلبی به سن کودک و نوع مشکل بستگی دارد. در نوزادان، قلب ضعیف یا ناهنجار معمولا خود را در هنگام شیر خوردن نشان می‌دهد؛ زیرا شیر خوردن برای نوزاد نوعی فعالیت بدنی است. در کودکان بزرگ‌تر، علائم بیشتر هنگام ورزش و فعالیت ظاهر می‌شوند. والدین باید به نشانه‌های زیر توجه کنند و آن‌ها را با پزشک در میان بگذارند:
- کبودی لب‌ها، زبان یا ناخن‌ها، به‌ویژه هنگام گریه.
- تنفس تند، تعریق پیشانی و خستگی هنگام شیر خوردن.
- وزن‌گیری ضعیف و رشد کمتر از انتظار.
- عفونت‌های تنفسی مکرر در شیرخوار.
- غش کردن، درد قفسه سینه یا تپش قلب هنگام ورزش.
- خستگی زودرس و ناتوانی در همراهی با همسالان در بازی.
سوفل قلبی؛ شایع‌ترین دلیل ارجاع
سوفل صدای اضافه‌ای است که پزشک با گوشی پزشکی در قلب می‌شنود. بسیاری از کودکان سالم در مقطعی از کودکی سوفل بی‌گناه دارند که فقط صدای جریان طبیعی خون است و هیچ درمانی لازم ندارد. با این حال برخی سوفل‌ها ناشی از سوراخ یا تنگی دریچه هستند. پزشک بر اساس ویژگی‌های صدا و وضعیت کلی کودک تصمیم می‌گیرد که آیا اکوکاردیوگرافی لازم است یا خیر. برای آشنایی بیشتر با این موضوع، مقاله سوفل قلب در کودکان؛ بی‌خطر یا نگران‌کننده را بخوانید.
بیماری قلبی کودکان چگونه تشخیص داده می‌شود؟
امروزه بسیاری از بیماری‌های مهم قلب پیش از تولد و در سونوگرافی‌های دوران بارداری یا اکوی قلب جنین شناسایی می‌شوند. پس از تولد، معاینه دقیق نوزاد و در برخی مراکز اندازه‌گیری اکسیژن خون با پالس‌اکسیمتر، به کشف زودهنگام مشکلات کمک می‌کند. در کودکان بزرگ‌تر، تشخیص معمولا با شنیدن سوفل یا بروز علائم آغاز می‌شود.
فوق تخصص قلب کودکان پس از گرفتن شرح حال و معاینه، از ابزارهایی مانند نوار قلب، عکس قفسه سینه و مهم‌تر از همه اکوکاردیوگرافی استفاده می‌کند. اکو با امواج صوتی و بدون درد و اشعه، ساختار قلب و جریان خون را نشان می‌دهد. در موارد خاص هولتر برای ثبت ریتم قلب در طول یک شبانه‌روز، تست ورزش، ام‌آر‌آی قلب یا کاتتریسم قلبی نیز انجام می‌شود.
درمان بیماری‌های قلبی کودکان
درمان کاملا به نوع و شدت بیماری بستگی دارد. برخی سوراخ‌های کوچک دیواره قلب با رشد کودک خودبه‌خود بسته می‌شوند و فقط پیگیری دوره‌ای لازم دارند. برخی بیماری‌ها با دارو کنترل می‌شوند تا فشار روی قلب کاهش یابد. در بسیاری از مراکز، بستن برخی سوراخ‌ها یا باز کردن دریچه‌های تنگ با روش کاتتریسم و بدون جراحی باز امکان‌پذیر است.
ناهنجاری‌های پیچیده‌تر به جراحی قلب کودکان نیاز دارند که گاهی در روزها یا ماه‌های اول زندگی و گاهی در چند مرحله انجام می‌شود. آمادگی کودک و خانواده برای عمل اهمیت زیادی دارد و نکات مربوط به آن را در مقاله آماده‌سازی کودک برای جراحی آورده‌ایم. پس از درمان نیز پیگیری منظم برای بررسی رشد و عملکرد قلب ضروری است.
زندگی روزمره کودک مبتلا به بیماری قلبی
بسیاری از کودکان با بیماری‌های قلبی خفیف یا درمان‌شده زندگی کاملا طبیعی دارند، به مدرسه می‌روند و ورزش می‌کنند. با این حال نوع و شدت فعالیت مجاز باید با نظر پزشک معالج تعیین شود. تغذیه مناسب برای وزن‌گیری خوب، انجام کامل واکسیناسیون، رعایت بهداشت دهان و دندان و اطلاع دادن بیماری قلبی به دندانپزشک پیش از درمان‌ها، از نکات مهم مراقبتی هستند. اگر به دنبال پزشک متخصص در این زمینه هستید، فهرست بهترین فوق تخصص قلب کودکان در تهران را ببینید.
سوالات متداول
آیا بیماری قلبی مادرزادی ارثی است؟
در بیشتر موارد علت دقیق مشخص نیست و ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی نقش دارند. سابقه خانوادگی، برخی سندرم‌های ژنتیکی، دیابت کنترل‌نشده مادر و برخی داروها در بارداری احتمال آن را بیشتر می‌کنند.
آیا سوراخ کوچک قلب خودش بسته می‌شود؟
بسیاری از سوراخ‌های کوچک دیواره قلب در سال‌های اول زندگی کوچک‌تر یا بسته می‌شوند. فوق تخصص قلب با اکوهای دوره‌ای روند آن را پیگیری می‌کند و فقط در صورت لزوم درمان را پیشنهاد می‌دهد.
تپش قلب در کودک نشانه بیماری است؟
ضربان قلب کودکان به طور طبیعی از بزرگسالان سریع‌تر است و با تب، هیجان و فعالیت بیشتر می‌شود. اما تپش قلب ناگهانی و بی‌دلیل، به‌ویژه همراه با سرگیجه یا غش، باید بررسی شود.
کودک بیمار قلبی چه زمانی باید به اورژانس برود؟
کبودی شدید لب‌ها، تنگی نفس قابل توجه، غش کردن، بی‌حالی شدید یا امتناع کامل نوزاد از شیر خوردن از علائمی هستند که نیاز به مراجعه فوری دارند.
جمع‌بندی
بیماری‌های قلب کودکان طیف گسترده‌ای دارند، اما بسیاری از آن‌ها با تشخیص به‌موقع، درمان مناسب و پیگیری منظم به‌خوبی کنترل می‌شوند. به علائمی مانند کبودی، تنفس تند هنگام شیر خوردن و وزن‌گیری ضعیف توجه کنید و نگرانی‌های خود را با پزشک در میان بگذارید. برای آشنایی با دیگر حوزه‌های تخصصی، به راهنمای فوق تخصص‌های کودکان سر بزنید.