استفراغ کودکان؛ علت‌ها، مراقبت در خانه و علائم خطر

استفراغ یکی از ناخوشایندترین تجربه‌ها برای کودک و نگران‌کننده‌ترین صحنه‌ها برای والدین است. خوشبختانه بیشتر استفراغ‌های کودکان ناشی از عفونت‌های گوارشی گذرا هستند و طی یکی دو روز برطرف می‌شوند. اما گاهی استفراغ نشانه بیماری جدی‌تری است که نیاز به اقدام فوری دارد. در این مقاله، که بخشی از راهنمای بیماری‌های شایع کودکان است، علت‌های استفراغ، روش درست دادن مایعات و علائم خطر را توضیح می‌دهیم.

تفاوت بالا آوردن شیر با استفراغ

بسیاری از شیرخواران پس از شیر خوردن مقداری شیر را به‌آرامی از دهان بیرون می‌دهند. این حالت که بالا آوردن یا برگشت شیر نامیده می‌شود، معمولا طبیعی است و با رشد کودک کمتر می‌شود. استفراغ اما با انقباض شدید عضلات شکم همراه است و محتویات معده با فشار بیرون می‌آیند. اگر شیرخوار با وجود بالا آوردن، وزن خوبی می‌گیرد و راضی است، معمولا جای نگرانی نیست؛ در غیر این صورت باید بررسی شود. در این باره بخش رفلاکس در مقاله درد شکم و رفلاکس کودکان را ببینید.

علت‌های شایع استفراغ در کودکان

استفراغ علت‌های گوناگونی دارد که برخی از آن‌ها به دستگاه گوارش مربوط نیستند:

• عفونت‌های ویروسی معده و روده که اغلب با اسهال همراه‌اند.
• مسمومیت غذایی ناشی از غذای آلوده.
• عفونت‌های خارج از دستگاه گوارش مانند عفونت گوش، گلودرد یا عفونت ادراری.
• سرفه شدید که به استفراغ ختم می‌شود.
• بیماری حرکت در سفر با ماشین.
• پرخوری یا خوردن غذای خیلی چرب.
• علت‌های جدی‌تر مانند آپاندیسیت، انسداد روده، ضربه به سر یا مسمومیت با دارو و مواد شیمیایی.

مراقبت از کودک دچار استفراغ در خانه

مهم‌ترین هدف، پیشگیری از کم‌آبی است. پس از استفراغ، کمی به معده کودک استراحت دهید و سپس مایعات را به مقدار بسیار کم و با فاصله کوتاه، مثلا با قاشق یا سرنگ، شروع کنید. محلول جبران آب و املاح خوراکی بهترین انتخاب است. اگر کودک آن را نگه داشت، به‌تدریج مقدار را بیشتر کنید. شیرخواران را با دفعات بیشتر و مقدار کمتر شیر بدهید.

پس از اینکه کودک چند ساعت استفراغ نکرد، می‌توانید غذاهای ساده و سبک را دوباره شروع کنید. از نوشابه، آبمیوه‌های شیرین و غذاهای چرب پرهیز کنید. داروی ضد استفراغ را فقط با تجویز پزشک به کودک بدهید. هنگام استفراغ، کودک را به پهلو یا نشسته نگه دارید تا مواد استفراغ وارد مجاری تنفسی نشوند.

علائم خطر که نیاز به مراجعه فوری دارند

اگر استفراغ با هر یک از این علائم همراه بود، کودک را بدون تأخیر نزد پزشک یا به اورژانس ببرید:

• استفراغ سبز یا زردرنگ، یا استفراغ خونی یا شبیه تفاله قهوه.
• استفراغ جهنده و مکرر در شیرخوار چند هفته‌ای.
• درد شدید یا مداوم شکم یا شکم متورم و سفت.
• خواب‌آلودگی شدید، گیجی، سردرد شدید یا سفتی گردن.
• استفراغ پس از ضربه به سر.
• نشانه‌های کم‌آبی بدن مانند خشکی دهان، گریه بدون اشک و کم شدن ادرار.
• استفراغ مداوم که بیش از یک روز طول بکشد یا مانع نوشیدن هرگونه مایعات شود.
• احتمال خوردن دارو یا مواد شیمیایی.

پیشگیری از استفراغ‌های عفونی

بیشتر استفراغ‌های عفونی از راه دست‌های آلوده و غذای نامناسب منتقل می‌شوند. شستن مرتب دست‌ها، به‌ویژه پس از دستشویی و تعویض پوشک، شستن و ضدعفونی میوه و سبزی، پخت کامل غذا و نگهداری درست آن، و استفاده از آب سالم، احتمال ابتلا را کاهش می‌دهد. نگهداری داروها و مواد شوینده دور از دسترس کودک نیز از مسمومیت‌های خطرناک جلوگیری می‌کند.

اگر کودک در سفر دچار تهوع و استفراغ می‌شود، نشستن رو به جلو، نگاه به افق، تهویه هوای ماشین و پرهیز از خوردن غذای سنگین پیش از سفر کمک‌کننده است. برای آشنایی با سایر مشکلات گوارشی و غیرگوارشی کودکان، مقاله جامع بیماری‌های کودکان را مطالعه کنید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

استفراغ در کودکان بیشتر ناشی از عفونت‌های گوارشی گذراست و با دادن مایعات به مقدار کم و دفعات زیاد، معمولا در خانه بهبود می‌یابد. مهم‌ترین خطر آن کم‌آبی است. استفراغ سبزرنگ یا خونی، استفراغ جهنده در شیرخوار، درد شدید شکم، خواب‌آلودگی و استفراغ پس از ضربه به سر، از علائم خطر هستند که نیاز به مراجعه فوری دارند.